Agresja – przyczyny, objawy i sposób zapobiegania.

Aby mówić o agresji należy zdać sobie sprawę z tego, czym jest agresja i jak się przejawia oraz poznać genezę tego zjawiska.
Agresją nazywamy działanie, którego celem jest dokuczanie, zranienie, wyśmianie, grożenie jakiejś osobie, uszkodzenie lub zniszczenie jakiegoś przedmiotu. Agresja może być wyrażona słownie lub fizycznie.
Agresja słowna przejawia się w postaci odrzucenia (społeczna izolacja i wykluczenie z grupy) lub groźby. Przykładem odrzucenia jest sytuacja, gdy jeden z uczniów mówi do drugiego " spadaj stąd" lub " nie dasz mi pieniędzy, to dostaniesz w dziób". Agresja słowna wyrażona też może być poprzez ośmieszanie, uszczypliwość, kpiny.
Agresja fizyczna wyrażona jest w postaci otwartej napaści na drugą osobę lub zniszczenie czyjejś własności. Występuje w dwóch postaciach: instrumentalnej i emocjonalnej. Agresja instrumentalna jest stosowana wtedy, gdy agresor chce zdobyć coś lub osiągnąć jakiś cel. Przykładem instrumentalnej agresji jest odebranie pieniędzy przez starszego ucznia młodszemu. Agresja emocjonalna pojawia się wtedy, gdy przeżywamy lęk lub złość. Przykładem takiej agresji jest wściekły atak na kogoś za inne od naszych poglądy.
Reakcja instrumentalna i emocjonalna stosowana jest zarówno w zachowaniach obronnych jak i agresywnych. Dzieci głównie przejawiają agresję emocjonalną, która związana jest z ich emocjonalną niedojrzałością.
Obok pojęcia agresja używa się terminów " wrogość", "wojowniczość", "destruktywność ", " przemoc".

Agresja występuje w każdej grupie wieku. Może to być agresja:

• dzieci w stosunku do dzieci (przeważnie młodszych lub słabszych),
• dzieci lub młodzieży w stosunku do dorosłych,
• dorosłych do dzieci lub młodzieży.

Coraz częściej mówi się o narastającym problemie agresji wśród dzieci i młodzieży w: szkole, rodzinie, środowisku lokalnym. Dlaczego następuje wzrost ataków przemocy? Jeszcze niedawno nie notowano tylu przypadków agresji. Statystyki policyjne wskazują na gwałtowny wzrost zachowań agresywnych wśród najmłodszej części społeczeństwa. Poza tym obniża się również wiek młodych agresorów. Gdzie tkwi przyczyna tak nagłego wzrostu? Fala przemocy, która następuje w różnych środowiskach jest zjawiskiem niepokojącym. Coraz częściej media informują nas o brutalnych pobiciach a nawet mordach popełnianych przez młodych ludzi. Po każdym zdarzeniu pojawia się pytanie " dlaczego?". Odpowiadają nauczyciele i rodzice " Taki grzeczny i spokojny, a jednak". Kolejne pytanie "kto jest za to odpowiedzialny?" Gdzie występują przyczyny zaistniałych zjawisk?.
Źródeł jest bardzo wiele. Duży wpływ stanowi rodzina i osłabienie jej roli wychowawczej oraz nieodpowiednie środowisko wychowawcze.
Dziecko, często od najmłodszych lat jest świadkiem przemocy, gdyż jest ona obecna na każdym kroku: w rodzinie, na ulicy, w mediach. Dziecko widząc takie zachowanie, naśladuje je, wypróbowuje na rówieśnikach, zwierzętach, zabawkach, przedmiotach, nawet na osobach dorosłych. Nierzadko także dzieci są ofiarami przemocy. Wielu z nas uważa, że kara kształtuje charakter, uczy odróżniać dobro od zła, nie pozwala, by dziecko stało się niepoprawnym, upartym, zepsutym tyranem. Wielu wysuwa argument, że dzieci należy karać dla ich własnego dobra. Dzieci karane za przejaw agresji przez rodziców zachowują się bardzo brutalnie poza domem i w szkole, wśród rówieśników. Brzmi to paradoksalnie, ale rodzice, którzy stosują kary fizyczne wobec agresywnie zachowujących się dzieci, modelują właśnie w nich te wzory zachowań, które pragną wyeliminować. Przykładów takiej niekompetencji wychowawczej rodziców jest o wiele więcej. Do często popełnianych błędów należy nieświadome uczenie agresji poprzez przekazywanie dzieciom poleceń w rodzaju " bądź mężczyzną, jak cię szturchają oddaj", itp. Stąd budzi się w nich bunt i siła odwetu. Do tego dochodzi problem niezaspokojonych potrzeb zarówno fizycznych, jak psychicznych ( brak poczucia bezpieczeństwa, niedowartościowanie, odrzucenie przez rodzinę, szkołę, grupę). Niezaspokojenie podstawowych potrzeb nęka także wiele rodzin, w których wychowują się dzieci. Rodzice na to reagują agresją słowną ( złorzeczą pracodawcom, rządowi i społeczeństwu) i fizyczną ( biorą udział w manifestacjach, często kończących się bójkami). Oglądając takie zachowania w mediach, wyrażają się o nich z aprobatą.
Dzieci to widzą i słyszą, i wnioskują, że potrzeby można zaspokoić na drodze przemocy. To już tylko krok do pobicia kogoś, kradzieży, wymuszeń, zabrania innemu rówieśnikowi tego, czego dziecko nie posiada itp. Zachowania agresywne dzieci skutecznie wzmacniają masmedia: kino, telewizja, wideo, DVD, czasopisma dla młodzieży. Filmy, gry komputerowe przepełnione są przemocą, zabijaniem i umieraniem. Dorosły człowiek wie, że to fikcja stworzona dla rozrywki, ale małe dziecko nie rozróżnia fikcji od rzeczywistości, a starsze może mieć z tym trudności. Tym bardziej, że w telewizji przeplata się przemoc rzeczywista (wiadomości, reportaże) z przemocą fikcyjną (filmy). Wszystkie te wizualne środki przekazu pokazując " bohaterów" stosujących przemoc, zwyciężających innych i zyskujących za to uznanie, wywierają znaczący wpływ na zachowania dzieci i młodzieży. Zaczynają więc naśladować negatywne zachowania i w rozwiązywaniu swoich problemów stosują przemoc. Jeżeli na drodze przemocy uda im się zrealizować cele, z pewnością będą starali się robić to zawsze. Zapracować na coś wartościowego jest trudno, ale ukraść lub zabrać słabszemu jest znacznie łatwiej.
Nieliczni badacze poszukują przyczyn agresji wśród uczniów w działaniach nauczyciela.

Do czynników wyzwalających agresję należą:

• poniżające komentarze,
• ironizowanie,
• niezauważanie wysiłku, dobrej woli oraz sukcesów dziecka,
• pouczanie i poganianie,
• dyrektywność poleceń,
• obwinianie i zawstydzanie,
• bycie przez nauczyciela zawsze "górą",
• niesprawiedliwe ocenianie i traktowanie,
• niezrozumienie potrzeb dzieci i mechanizmów ich zachowania.

Bardzo często agresja jest przedstawiana jako wzór zachowania. Szacunek należy się tylko silniejszemu. W szkole uczniowie na swoje ofiary często wybierają młodszych i słabszych fizycznie kolegów. Grożą pobiciem, ściągają haracze. Ofiary są zastraszane i nie mają odwagi szukać pomocy.

Co wskazuje na to, że dzieci są ofiarą?

• Są przezywane, wyśmiewane, ośmieszane, straszone, poniżane, zmuszane do posłuszeństwa, obwiniane.
• Są nieakceptowane przez innych, co powoduje często niskie poczucie własnej wartości.
• Zaczynają myśleć o sobie, że są nieatrakcyjne i "do niczego", wtedy wycofują się z kontaktów z innymi.
• Wstydzą się, że są sprowadzane do roli ofiary, są z tego powodu nieszczęśliwe i załamane.
• W desperacki sposób pragną zdobyć akceptację agresorów (np. kradną dla nich pieniądze lub inne wartościowe rzeczy z domu).
• Mają nieoczekiwane zmiany nastrojów – irytacja i nagłe wybuchy.
• Nagle zaczynają nie lubić szkoły i unikają chodzenia do niej.
• Spóźniają się do szkoły, w szkole trzymają się blisko nauczycieli lub innych dorosłych.
• Tracą zainteresowanie nauką i dostają coraz gorsze oceny, mają kłopoty z pamięcią.
• Często skarżą się na bóle głowy, brzucha, nie mają apetytu.
• Mają trudności z zabieraniem głosu w klasie i sprawiają wrażenie niespokojnych i niepewnych siebie.
• Mają siniaki, rany, zadrapania, okaleczenia, podarte ubranie, zniszczone osobiste rzeczy, czego nie można wytłumaczyć w racjonalny sposób, a co oznacza, że powstały w wyniku fizycznych na nich napadów.

Co wskazuje, ze mamy do czynienia agresorami?

• Z reguły mają pozytywny obraz siebie.
• Dokuczają (systematycznie), wyśmiewają, ośmieszają, przezywają, robią sobie żarty – bijąc, popychając, kopiąc – głównie swoją agresję kierują do słabszych i bezbronnych.
• Mają potrzebę dominacji wobec innych, chcą ich podporządkować sobie, używając groźby lub kary.
• Charakteryzują się niską tolerancją frustracji, łatwo popadają w gniew, są impulsywni.
• Nie umieją poradzić sobie trudnościami i przeciwnościami. Trudno jest im stosować się do ogólnie przyjętych reguł.
• Generalnie są nastawieni na "nie". Potrafią też być agresywni w stosunku do dorosłych.
• Są zadowoleni z własnych zachowań, bez poczucia wstydu i winy.
• Mają łatwy kontakt z otoczeniem. Umieją się wybronić w trudnej sytuacji – mają na wszystko odpowiedź.
• Są biegli w udawaniu.
• Dość wcześnie prezentują zachowania antyspołeczne, takie jak: kradzieże, wandalizm, picie alkoholu.

Poszukiwanie konstruktywnych odpowiedzi na pytanie: "Jak radzić sobie z rosnącą agresją i przemocą wśród dzieci i młodzieży oraz jak jej zapobiegać ma swoje uzasadnienie. Aby eliminować zachowania agresywne, należy stosować system kar i nagród. Kara ma na celu zahamowanie występowania zachowań agresywnych, nagroda ma wzmacniać aprobowane społecznie sposoby realizacji celu. Wiemy, że przemoc powodowana jest wieloma czynnikami. Dlatego dużą szansę w likwidowaniu tych zachowań mają złożone interwencje psychologiczne, w których agresję usiłuje się usunąć poprzez eliminację różnych inspirujących i podtrzymujących ją czynników oraz poprzez dostarczanie pozytywnych zachowań. Zawsze musimy reagować na agresję. Agresor musi dostawać za każdym razem od nas informację, że jego zachowanie jest naganne i musi odczuć konsekwencje swoich działań. Zniszczyłeś coś – musisz odkupić ( dołożyć z kieszonkowego, pójść do sklepu, itp. w zależności od realnych możliwości, muszę rozmawiać z rodzicami pobitego przez ciebie chłopca – pójdziesz do nich ze mną itp.)
W walce z przemocą musimy dostarczyć młodzieży przekonujące dowody na to, że można wierzyć w siłę pokoju, że nastawienie pokojowe młodych ludzi nie świadczy o ich tchórzostwie, że jest bardzo duża różnica między uleganiem przemocy, a przeciwstawianiem się jej pokojowo. Musimy pokazywać, że pokojowe sposoby mogą dać nam również możliwość zwycięstwa i że nawet kiedy przeciwnik używa przemocy, to nie można odpowiadać przemocą.
Ważne jest także budowanie bliskich relacji nauczyciel – uczeń. Wychowawcy powinni sami prowadzić zajęcia integracyjne w swojej klasie, a przynajmniej w nich uczestniczyć. Jest to okazja, żeby zaprezentować się jako człowiek – z wadami i zaletami. Warto także utrzymywać kontakt poza klasą, rozmawiać z nimi indywidualnie, szczególnie z uczniami nastręczającymi trudności. Uczeń może zachowywać się w klasie agresywnie, żeby popisać się przed kolegami. Rozmawiając z nauczycielem sam na sam, zachowuje się mniej wojowniczo i jest skłonny do normalnej rozmowy. Także mówienie indywidualnie uczniowi rzeczy przykrych nie poniża go w oczach klasy i wtedy jest bardziej skłonny do przyjęcia oraz przemyślenia uwag zgłaszanych pod jego adresem.
Niezwykle ważnym zadaniem wychowawców klas jest wspólne ustalenie z wszystkimi uczniami kilku prostych reguł postępowania. Ogólne zasady współżycia społecznego określa regulamin szkolny, jednak normy ustalane w klasie mają konkretny cel – ograniczenie agresji w formie bezpośredniej i pośredniej, a zwłaszcza prześladowania jednego ucznia przez grupę. Reguły należy sformułować możliwie konkretnie i precyzyjnie. Normy narzucone przez nauczyciela wzbudzają częściej opór i sprzeciw ze strony uczniów.
Nauczyciele muszą się wzajemnie wspierać i rozmawiać o swoich problemach. Wskazane jest organizowanie spotkań nauczycieli, na których omawia się  trudne przypadki?, podejmuje się wspólnie decyzje dotyczące sposobu postępowania, a następnie solidnie je realizuje. Ważny jest też przykład, jaki dajemy młodzieży. Zgodność tego, co głosimy z tym, co czynimy, jest podstawą budowania autorytetu nauczyciela. Jako nauczyciele musimy sobie zdawać sprawę, że swoim zachowaniem modelujemy zachowanie młodzieży, bo zachowania agresywne są naśladowane szybciej niż zachowania neutralne.
Żyjemy w państwie prawa, obowiązującego także całą społeczność szkolną, uczniów nauczycieli oraz rodziców. Nawet jeśli wymaganie postrzegania prawa w szkole postrzegane jest w kategoriach przymusu, słuszność jego egzekwowania nie może być podawana w wątpliwość. Natomiast sposób egzekwowania prawa w szkole i związana z tym konieczność stosowania przymusu wymagają bezwzględnego obowiązku szanowania podmiotowości osoby, na którą jest skierowany. Dobrze się stanie, jeśli taka sama idea będzie uznawana w domach rodzinnych naszych uczniów. Należy podkreślić, że za wychowanie dzieci odpowiedzialni są przede wszystkim rodzice. Nauczyciel ma ich w tym zadaniu wspierać, ale nie może zastępować. Nawet najlepiej zorganizowaną profilaktyką nie zbawimy świata od agresji i przemocy, ale zawsze wspomożemy zdrowy rozwój swoich wychowanków.     


BIBLIOGRAFIA

1. Danilewska J., Agresja u dzieci – Szkoła porozumienia, WSiP, Warszawa 2002.
2. Knez R., Słonina W. M., SAPER, czyli jak rozminować agresję, Rubikon, Kraków 2002.
3. Kołodziejczyk A., Agresja szkole. Programy zapobiegania i przeciwdziałania agresji w środowisku szkolnym, W: ( red.) Ostrowskiej K., Tatarowicza J., Zanim w szkole będzie źle…, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN, Warszawa 1996.